## Klavaroj

1. Partoj de klavaro
2. Neanglaj literoj
3. Nomoj de sagoklavoj
4. Nomoj de reĝimklavoj

### Partoj de klavaro

Klavaro kutime havas plurajn registrumojn (ĉefliteran, stiran, alternativan, nombran ktp), kiujn ŝaltas la registrumaj klavoj. Ĉar la signifo de la ceteraj klavoj dependas je la registrumo, por priskribi la klavojn ni supozu, ke la klavaro estas en iu «normala» reĝimo (ekz-e ke estas malŝaltitaj la stira kaj la alternativa registrumoj).

1. La literaj klavoj. La aranĝo de la klavoj varias depende je la lando kaj kutime estas adaptita al la specifaĵoj de ties lingvo (pri enigo de la literoj de Esperanto ni parolos fine de ĉi artikolo). La interrespondaj ĉefa kaj eta literoj kutime kunhavas unu saman klavon, distingate per la ĉefregistrumo (kaj eventuale per fiksiĝema «supra registrumo»). En la stira registrumo la literaj klavoj enigas stirsignojn.
2. La ciferaj klavoj. Kutime la klavaro disponigas la ciferojn sur tiuj samaj lokoj, kiel la tajpila klavaro, vicigite en unu horizontalo; depende je la lando, tiuj klavoj havas la ciferan signifon en la «malsupra» aŭ en la «supra» (ĉeflitera) registrumo, dum en la mala stato de tiu registrumo tiuj klavoj prezentas specialajn signojn. Por pli oportuna enigo de la nombroj, ofte estas disponigata nombra klavaro, kutime situanta dekstre de ĉefa («tajpila») parto. Tiu subklavaro estas regata per aparta registrumo (la «nombra», angle NumLock), kies malŝalto igas la klavojn de la nombra subklavaro funkcii kiel sagoklavojn.
3. La sagoklavoj kaj la funkciaj klavoj — vd la koncernajn artikolojn.

Krom la registrumoj, kutime estas ankoraŭ kelkaj reĝimaj klavoj (Nomoj de reĝimklavoj), influantaj la funkciadon de klavaro.

### Neanglaj literoj

1. Enigmanieroj ĝenerale
2. Peliloj kaj aranĝoj

#### Enigmanieroj ĝenerale

Estas pluraj manieroj adapti klavaron al lingvo.

- La plej evidenta estas rezervi apartan klavon al ĉiu litero (literparo). Tiu solvo estas la sola ebla por la lingvoj kun aparta alfabeto (la rusa, la greka, la hebrea, la armena, la kartvela ktp). Ĉar ofte oni tamen bezonas ankaŭ la literojn anglajn, oni povas uzi rezidan programon, kiu ŝaltas la klavarreĝimon inter, ekz-e, «la rusa» kaj «la angla» (estiel baskula ŝaltilo ofte estas uzataj «la dekstra stirregistruma klavo», aŭ «la kombino de ambaŭ ĉefregistrumaj klavoj» ktp). En la rusa reĝimo la aranĝo de la klavaro laŭas Rusian normon, tiel ke ekz-e la klavo kiu en la angla reĝimo produktas { aŭ [, rusreĝime donas X kaj x. Por Esperanto tia solvo estas oportuna, se oni laboras kun teksto pure Esperantlingva.
- Tamen okaze de teksto mikslingva oni probable preferus kunmeti la diakritaĵojn. Tion oni povas fari difininte konvenajn makroklavojn, tiel ke ekz-e`Alt+c` produktos `ĉ`, dum`Alt+C` (t.e. `Alt+Ĉef+C`) produktos `Ĉ` ktp. Bedaŭrinde la makrooj, difinitaj en redaktilo, ne ĉiam taŭgas por uzado en komanda linio (ekz-e por indiki serĉomodelon), tial oni prefere difinu tian rimedon per klavara pelilo.

#### Peliloj kaj aranĝoj

1. Klavint por MS DOS
2. Ek! por Vindozo
3. La ŜŬERTĜ-aranĝo

Estas pluraj peliloj kaj klavaraj aranĝoj por Esperanto.

##### Klavint por MS DOS

Por MS-DOS tion oportune faras la programeto (klavara interrompotraktilo) Klavint de Klivo Lendon. Ĝi rezidas en la ĉefmemoro kaj funkcias dum oni uzas aliajn programojn. Por fari supersignitan literon, oni klavu tujsekve la punktokomon «;» kaj la bazan literon. Ekz-e por fari la vorton ĉirkaŭ, oni tajpu`;cirka;u`. Klavint' tuj konvertos`;c` kaj`;u` al la respondaj kodonoj en Latina-3a. Por enigi`;c` sen ke ĝi konvertiĝu en ĉapelhavan literon oni klavu`;` kaj spaceton, poste forviŝu la spaceton kaj klavu`c`.

##### Ek! por Vindozo

Por la Vindozoj tion faras la pelilo de J. Finkel http://www.esperanto.mv.ru/Ek, ebliganta enigi Unikodajn kodonojn de la literoj de Esperanto. Ĝi disponigas du metodojn, «la rektan» (kun la apartaj klavoj por ĉiuj literoj krom ŭ kaj ĥ), kaj per senpaŝa modifilo (kiel en Klavint', kun la eblo elekti 2 modifilojn). La klavararanĝo por la rekta metodo estas de Simono Pejno kaj de lia Ĉapelilo (vd liajn klarigojn, unue en «Survoje al E-klavaro»):

    ŝ ĵ e r t ĝ uŭ i o p [ ]
     a s d f g hĥ j k l ;
      z ĉ c v b n m , . /
ŭ: aŭtomata (tuj post a, e) aŭ akorda ĥ: akorda

##### La ŜŬERTĜ-aranĝo

En pli ĝenerala situacio la rimedoj por difini klavaran lokaĵon povas postuli pounuan interrespondon inter la literoj kaj klavoj. En tia situacio rekomendindas jena aranĝo, cetere pli simpla logike:

    ŝ ŭ e r t ĝ u i o p ĵ ĥ
     a s d f g h j k l ;
      z ĉ c v b n m , . /

### Nomoj de sagoklavoj

Angle | Esperantaj vortosimbolo kaj legado
--- | ---
Left | `Liven` | liven, maldekstren
Right | `Dren` | dekstren
Up | `Supren` | supren
Down | `Suben` | suben, malsupren
Home | `Hejmen` | hejmen
End | `Finen` | finen, al la fino
PgUp | `PĝSup` | paĝe supren; paĝosupren, al la paĝosupro
PgDn | `PĝSub` | paĝe suben; paĝosuben, al la paĝosubo

### Nomoj de reĝimklavoj

Angle | E-a nomo | Esperanta legado, klarigo
--- | --- | ---
Alt | `Alt` | alternativa registrumo
BackSpace | `Retropaŝo` | kp «Dren» (Nomoj de sagoklavoj)
Break | `Bremso` | halt[et]iga klavo
CapsLock | `Ĉef` | fiksiĝema ĉeflitera registrumo
Ctrl | `Stir` | stira registrumo
Delete | `Forviŝu` | tutan linion, ekranon — aŭ signejon
Del | `Viŝ` | viŝu (unu signejon)
Enter | `En` | enen-klavo, ĉaretreveniga klavo
Esc | `Esk` | eskapa klavo
Ins(ert) | `Dis(ŝovu)` | baskulŝaltilo de disŝovreĝimo
NumLock | `Nombra` | fiksiĝema nombra registrumo
Shift | `Supra` | supra registrumo, kp «Ĉef»
Tab | `Tab` | tabo, taba klavo