## Signaroj kaj kodoj

1. Pri la kodoj matematike
2. Homlingvaj alfabetoj: Esperanto, literoj Cirilaj, grekaj …
3. Sepbitaj kodoj: ISO-646, Askio, ENKI
4. Esperantaj kromliteroj en WordPerfect
5. Pri la Latina-3a: Okbita ISO-kodo kun ĉiuj literoj de Esperanto
6. La kodo KOI-8: Okbita Cirila kodo
7. Pri Unikodo: la Latina-1a, literoj Eŭropaj ktp

### Pri la kodoj matematike

Estu B finia aro de ĉiuj eblaj mesaĝeroj (la kodATa, fonta signaro), kaj A estu finia kodANTa signaro (celsignaro, ĵargone oni nomas ĝin alfabeto). Finia signoĉeno el signoj de A (aŭ B) estas vorto en la koncerna «alfabeto».

Tiam:

- Aro da vortoj en A estas kodo, se ĝi inversigeble respektivas al B; do, kodo estas inversigebla homomorfio h:B*→A* (vd ankaŭ kroĉfermo).
- La ĵeto el la fonta signaro al la cela estas kodado, ĝia inverso, malkodado.
- Programaj aŭ aparataj rimedoj, realigantaj ilin, estas resp. kodilo kaj malkodilo.
- Ĉiu vorto el kodo estas nomata kodono (kodelemento, koda kombinaĵo).
- La nombro de signoj en kodono nomatas ĝia longo (kodonlongo).
- La nombro m de diversaj valoroj, kiujn povas havi ĉiu koda pozicio, nomiĝas bazo de kodo.

Kodonon k=(an−1,…,ai,…,a₀) oni rajtas rigardi n-pozicia nombro en la m-uma nombrosistemo:

k = an−1×mn−1 + … + ai×mi + … +a₀.

La kodonoj povas havi egalan aŭ diversan longon; respektive, la kodo estas nomata egallonga kodo aŭ varilonga kodo.

### Sepbitaj kodoj

1. Pri Askio
2. La stirsignoj de Askio
3. Naciaj variaĵoj de la 7-bita ISO-kodo
4. Specialaj signoj: laŭ Askio kaj la Latina-3a

#### Pri Askio

El la 128 kodonoj de Askio, la unuaj`[0..31]` kaj la lasta (127) estas stirsignoj, la ceteraj 94 kodonoj prezentas videblajn signojn — specialajn signojn kaj la literojn anglajn.

Formale Askio estas la Usona nacia vario (ANSI X3.4–1986) de la 7-bita ISO-kodo (aŭ ISO 646; kp Naciaj variaĵoj de la 7-bita ISO-kodo).

Ĉiujn signojn de Askio prezentas la tabelo:

+ | 0x00 | 0x10 | 0x20 | 0x30 | 0x40 | 0x50 | 0x60 | 0x70 |
0 | NUL | DLE |  | `0` | `@` | `P` | ``` | `p` 00
1 | SOH | DC1 | `!` | `1` | `A` | `Q` | `a` | `q` 01
2 | STX | DC2 | `"` | `2` | `B` | `R` | `b` | `r` 02
3 | ETX | DC3 | `#` | `3` | `C` | `S` | `c` | `s` 03
4 | EOT | DC4 | `$` | `4` | `D` | `T` | `d` | `t` 04
5 | ENQ | NAK | `%` | `5` | `E` | `U` | `e` | `u` 05
6 | ACK | SYN | `&` | `6` | `F` | `V` | `f` | `v` 06
7 | BEL | ETB | `'` | `7` | `G` | `W` | `g` | `w` 07
8 | BS | CAN | `(` | `8` | `H` | `X` | `h` | `x` 08
9 | HT | EM | `)` | `9` | `I` | `Y` | `i` | `y` 09
A | LF | SUB | `*` | `:` | `J` | `Z` | `j` | `z` 10
B | VT | ESC | `+` | `;` | `K` | `[` | `k` | `{` | 11
C | FF | FS | `,` | `<` | `L` | `\` | `l` | `|` | 12
D | CR | GS | `-` | `=` | `M` | `]` | `m` | `}` 13
E | SO | RS | `.` | `>` | `N` | `^` | `n` | `~` 14
F | SI | US | `/` | `?` | `O` | `_` | `o` | DEL | 15
| 00 | 16 | 32 | 48 | 64 | 80 | 96 | 112 | +

La 12 emfazitajn poziciojn ISO-646 rezervis por naciaj varioj; alia kurioza postrestaĵo de la epoko kiam aperis Askio: la kodo entenas 6-bitan subkodon, sufiĉan por la malnovaj programlingvoj (la kodonoj 0–95, t.e. ĉiuj krom tiuj la du lastaj vertikaloj, do krom la etliteroj ktp).

#### La stirsignoj de Askio

Laŭ la normo, la stirsignoj de Askio devas havi la sencon indikitan en la sekva tabelo:

dekume | simbolo | Esperanta klarigo | La Angla mnemoniko
--- | --- | --- | ---
0 | NUL | senefika ŝtopsigno NUL | null
1 | SOH | komenco de mesaĝĉapo | Start Of Heading
2 | STX | komenco de teksto | Start of TeXt
3 | ETX | fino de teksto | End of TeXt
4 | EOT | fino de transmeto | End Of Transmission
5 | ENQ | informmendo | ENQuiry
6 | ACK | pozitiva kvitanca signo | ACKnowledge
7 | BEL | sonorilo, pepo | bell
8 | BS | retropaŝo | BackSpace
9 | HT | horizontala tabo | Horizontal Tabulation
10 | LF | liniavanco | Line Feed
11 | VT | vertikala tabo | Vertical Tabulation
12 | FF | paĝavanco | Form Feed
13 | CR | ĉaretreveno | Carriage Return
14 | SO | ŝalto al kroma registrumo | Shift-Out
15 | SI | reŝalto al la hejma registrumo | Shift-In
16 | DLE | datumtransmeta eskapo | Data Link Escape
17–20 | DCi | disponaĵa komando | Device Control
21 | NAK | negativa kvitanco | Negative AcKnowledge
22 | SYN | sinkroniga signo | synchronous idle
23 | ETB | fino de datumtransmeta bloko | End-of-Transmission Block
24 | CAN | eksiga signo | CANcel
25 | EM | portilfino | End of Medium
26 | SUB | anstataŭaĵo | SUBstitute character
27 | ESC | eskapsigno | ESCape
28 | FS | disigilo de dosieroj | File Separator
29 | GS | disigilo de grupoj | Group Separator
30 | RS | disigilo de rikordoj | Record Separator
31 | US | disigilo de elementoj | Unit Separator
127 | DEL | viŝsigno | DELete

#### Naciaj variaĵoj de la 7-bita ISO-kodo

Askio entenas kelkajn signojn tradiciajn por la Usona negocista mondo; ISO 646 permesis loki en tiuj kodpozicioj literojn de naciaj alfabetoj, nacian monsignon ktp, kiel montras la sekva tabelo

kodono | 35 | 36 | 64 | 91 | 92 | 93 | 94 | 96 | 123 | 124 | 125 | 126
--- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | ---
Askio | # | $ | @ | [ | \ | ] | ^ | ` | { | | | } | ~
Brite (BS 4730) | £ | $ | @ | [ | \ | ] | ^ | ` | { | | | } | ~
ENKI | Ŝ | ŝ | Ĉ | Ĝ | Ĥ | Ĵ | Ŭ | ĉ | ĝ | ĥ | ĵ | ŭ
France (NF Z 62-010-1982) | £ | $ | à | ° | ç | § | ^ | µ | é | ù | è | ¨
Germane (DIN 66003) | # | $ | § | Ä | Ö | Ü | ^ | ` | ä | ö | ü | ß
Hungare (MS Z 7795/3) | # | ¤ | Á | É | Ö | Ü | ^ | á | é | ö | ü | ˝
Itale (UNI 0204-70) | £ | $ | § | ° | ç | é | ^ | ù | à | ò | è | ì
Jugoslavie (JUS I.B1.002) | # | $ | Ž | Š | Đ | Ć | Č | ž | š | đ | ć | č
Sud-Amerike | # | $ | á | ¡ | Ñ | ¿ | é | ü | í | ñ | ó | ú
Svede (SEN 85 02 00/C) | # | ¤ | É | Ä | Ö | Å | Ü | é | ä | ö | å | ü

Vd «Domestic ISO646 Character Tables» de Koichi Yasuoka kaj http://wwwold.dkuug.dk/i18n/charmaps/.

#### Specialaj signoj de Askio kaj ISO-8859

Fakte en la komputada mondo la Usone-negocaj specialaj signoj de Askio akiris novajn signifojn, ofte tute senrilatajn kun la tradiciaj. Tiujn signojn nun bezonas ankaŭ ekster-Usonaj programistoj, tial ol uzi naciajn variaĵojn de ISO 646 oni preferas etendi Askion ĝis 8-bita kodo, interalie kiel en la Latina-3a:

kodono | bildo | komento | kodono | bildo | komento
--- | --- | --- | --- | --- | ---
33 | `!` | krisigno, ekkria signo | 92 | `\` | deklivo
34 | `"` | ĝiraforeloj | 93 | `]` | ferma orta krampo
35 | `#` | dieso, krado | 94 | `^` | ĉapelo
36 | `$` | dolarsigno | 95 | `_` | substreko
37 | `%` | elcentosigno | 96 | ``` | liva korno
38 | `&` | komerca «kaj» | 123 | `{` | malferma vinkulo
39 | `'` | apostrofo | 124 | `|` | vertikala streko
40 | `(` | malferma ronda krampo | 125 | `}` | ferma vinkulo
41 | `)` | ferma ronda krampo | 126 | `~` | tildo, ondosigno
42 | `*` | steleto | Ekster Askio:
43 | `+` | pluso (vd signumo) | 163 | `£` | pundosigno
44 | `,` | komo | 164 | `¤` | monersigno
45 | `-` | minuso, streketo | 167 | `§` | paragrafo
46 | `.` | punkto | 168 | `¨` | tremao
47 | `/` | oblikva frakcistreko | 176 | `°` | gradosigno
58 | `:` | dupunkto | 178 | `²` | supra duo
59 | `;` | punktokomo | 179 | `³` | supra trio
60 | `<` | malpliosigno | 180 | `'` | dekstra korno
61 | `=` | egalsigno | 181 | `µ` | mu, mikrometro
62 | `>` | pliosigno | 183 | `·` | meza punkto
63 | `?` | demandosigno | 215 | `×` | oblosigno
64 | `@` | heliko | 247 | `÷` | dividsigno
91 | `[` | malferma orta krampo

Vd ankaŭ Nomoj de Askiaj signoj laŭ E. Grimley Evans.

### Esperantaj kromliteroj en WordPerfect

Ĉ | 1,100 | Ĝ | 1,122 | Ĥ | 1,126 | Ĵ | 1,140 | Ŝ | 1,180 | Ŭ | 1,188
ĉ | 1,101 | ĝ | 1,123 | ĥ | 1,127 | ĵ | 1,141 | ŝ | 1,181 | ŭ | 1,189